بررسی روند بازده حقیقی سپردههای یکساله بانکی در ایران نشان میدهد سپردهگذاران طی سالهای طولانی، نهتنها سود واقعی از نگهداری پول در بانک دریافت نکردهاند، بلکه بخشی از قدرت خرید سرمایه خود را نیز از دست دادهاند. طبق این بررسی، بازده حقیقی سپرده یکساله از سال ۱۳۹۱ تا ۱۴۰۴ در ۹ سال منفی بوده است.
بازده حقیقی زمانی مثبت است که سود سپرده از نرخ تورم بیشتر باشد. در مقابل، وقتی تورم از سود بانکی جلو میزند، قدرت خرید سپردهگذار کاهش پیدا میکند. برای نمونه، اگر سود سپرده ۲۰ درصد و تورم ۶۰ درصد باشد، سپردهگذار در پایان سال بهصورت واقعی حدود ۲۵ درصد از قدرت خرید سرمایه خود را از دست میدهد.
این روند بهویژه از سال ۱۳۹۷ تشدید شده است. در حالی که بازده حقیقی سپردهها بین سالهای ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۶ مثبت بود و در سال ۱۳۹۴ به ۱۲.۶ درصد رسید، از سال ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۴ این شاخص منفی بوده است. برآوردها همچنین از احتمال تداوم بازده حقیقی منفی در سال ۱۴۰۵ حکایت دارد. در سال ۱۴۰۴ نیز قدرت خرید سپردهگذار حدود ۳۰ درصد کاهش یافته است.
نرخ بهره حقیقی منفی چه آسیبهایی در پی دارد؟
تداوم سود حقیقی منفی میتواند منابع خانوارها را از بانکها به سمت بازارهایی مانند قیمت طلا، قیمت دلار، مسکن و خودرو سوق دهد و جذابیت فعالیتهای سفتهبازانه را افزایش دهد. از سوی دیگر، وامهایی که نرخ واقعی پایینی دارند، در صورت توزیع غیرشفاف میتوانند به رانت تبدیل شوند و شکاف طبقاتی را افزایش دهند.
در بخش تولید نیز خروج منابع از سپردهها و حرکت سرمایه به سمت داراییهای ضدتورمی، میتواند سرمایهگذاری در ماشینآلات، توسعه کسبوکار و اشتغال را کاهش دهد.
با این حال، افزایش نرخ بهره بهتنهایی راهحل نیست. اصلاح ناترازی بانکها، کنترل کسری بودجه، جلوگیری از تأمین مالی پولی دولت و کاهش رانت اعتباری باید همزمان دنبال شود؛ در غیر این صورت، افزایش سود بانکی ممکن است هزینه تأمین مالی را بالا ببرد، بدون آنکه تورم را بهطور پایدار کاهش دهد.
