بررسی روند تاریخی قیمت دلار نشان میدهد سرعت دو برابر شدن آن در بازار ایران ثابت نبوده است؛ گاهی این اتفاق بیش از یک دهه زمان برده و گاهی یک شوک سیاسی یا اقتصادی، زمان دو برابر شدن قیمت را به چند ماه کاهش داده است.
دلار در ۵ فروردین ۱۴۰۴ برای اولین به محدوده ۱۰۰ هزار تومان رسید و حدود ۵۱۵ روز بعد از مرز ۲۰۰ هزار تومان عبور کرد. به این ترتیب، قیمت دلار در کمتر از ۱۷ ماه دو برابر شد (چهارمین رکورد سریع در دورههای بررسیشده).
سریعترین جهش به سال ۱۳۹۷ برمیگردد. در آن مقطع تنها ۱۲۲ روز طول کشید تا دلار از حدود ۶٬۱۲۵ تومان به ۱۲ هزار و ۷۰۰ تومان برسد. خروج آمریکا از برجام، بازگشت تحریمهای نفتی و بانکی و افزایش ریسکهای سیاسی از مهمترین عوامل این جهش بودند.
رکورد بعدی مربوط به ابتدای دهه ۱۳۹۰ است. پس از حدود ۱۳ سال رشد نسبتاً آرام، دلار تنها طی ۲۷۵ روز از حدود ۱٬۵۴۲ تومان به ۳٬۲۱۹ تومان رسید. تشدید تحریمهای نفتی و بانکی و محدود شدن دسترسی ایران به منابع ارزی، نقش مهمی در این تغییر سرعت داشت.
در جهش ارزی دهه ۷۰ نیز حدود ۴۸۲ روز زمان لازم بود تا دلار از محدوده ۱۹۶ تومان به حدود ۳۶۰ تومان برسد. در آن دوره، افزایش نیاز ارزی برای بازسازی اقتصاد، بدهیهای خارجی و محدودیت منابع ارزی فشار اصلی را بر بازار وارد میکردند.
چرا سرعت دو برابر شدن دلار تغییر میکند؟
تجربه این دورهها نشان میدهد تورم بالا لزوماً بلافاصله در قیمت دلار منعکس نمیشود. در دورههایی که درآمد نفتی و دسترسی دولت به منابع ارزی مناسب است، بانک مرکزی امکان بیشتری برای عرضه ارز و کنترل نوسانات دارد. به همین دلیل ممکن است دلار برای چند سال آهستهتر از تورم حرکت کند.
اما اگر در این مدت تورم، نقدینگی و کسری بودجه همچنان افزایش پیدا کنند، فشار بر ارزش ریال از بین نمیرود. کاهش درآمد نفتی، تحریم، جنگ یا هر عامل دیگری که دسترسی به ارز را محدود کند، میتواند توان مداخله در بازار را کاهش دهد. همزمان افزایش نااطمینانی نیز معمولاً تقاضا برای ارز را بالا میبرد و نتیجه میتواند جهش سریعتر قیمت دلار باشد.
از این منظر، دورههای آرام و جهشهای ارزی الزاماً از یکدیگر جدا نیستند؛ گاهی فشار طی چند سال انباشته میشود و یک شوک، سرعت تخلیه آن را افزایش میدهد.
دلار برای دو برابر شدن از ۱۰۰ هزار به ۲۰۰ هزار تومان ۵۱۵ روز زمان نیاز داشت. این مدت هنوز بسیار بیشتر از رکورد ۱۲۲ روزه سال ۱۳۹۷ است، اما در مقایسه با دورههایی که دو برابر شدن دلار چندین سال طول میکشید، نشان میدهد سرعت کاهش ارزش ریال به شکل محسوسی افزایش یافته است.
بنابراین پاسخ به این سؤال که «دلار بعدی چه زمانی دو برابر میشود؟» یک عدد ثابت ندارد؛ تاریخ بازار ارز ایران بازهای از چند ماه تا چندین سال را نشان میدهد و سرعت حرکت، بیش از هر چیز به تورم داخلی، دسترسی به منابع ارزی و شدت شوکهای سیاسی و اقتصادی بستگی دارد.
