کاهش نرخ دلار پس از تحولات سیاسی اخیر و دورهای که با کاهش تنشهای ژئوپلیتیک همراه بود، این انتظار را در میان بسیاری از مردم ایجاد کرد که قیمت کالاها و خدمات نیز روندی نزولی پیدا کند.
با این حال، واقعیت بازار نشان میدهد که در این دوره هم در بسیاری از بخشها قیمتها همچنان در سطوح قبلی باقی ماندند. این رفتار که اقتصاددانان از آن با عنوان «چسبندگی قیمتها» یاد میکنند، یکی از مهمترین ویژگیهای اقتصاد ایران در سالهای اخیر است.
چسبندگی قیمتها چیست و چرا مانع پایین آمدن قیمتها میشود؟
چسبندگی قیمتها به این معناست که قیمتها در زمان افزایش نرخ ارز یا رشد هزینههای تولید به سرعت بالا میروند، اما هنگام کاهش هزینهها یا افت قیمت دلار، با همان سرعت تعدیل نمیشوند. کارشناسان دلایل مختلفی برای این پدیده مطرح میکنند؛ از جمله تورم مزمن، انتظارات تورمی، نااطمینانی نسبت به آینده، ساختارهای غیررقابتی بازار و هزینههای تغییر قیمت.
کامران ندری، اقتصاددان، معتقد است منشأ اصلی چسبندگی قیمتها در رفتار بنگاهها و ضعف رقابت نهفته است. به گفته او، در بازارهایی که رقابت کافی وجود ندارد، کاهش هزینههای تولید الزاماً به کاهش قیمت نهایی کالاها منجر نمیشود و بنگاهها انگیزه چندانی برای ارزانتر کردن محصولات خود ندارند.
در مقابل، موسی غنینژاد، اقتصاددان، ریشه این مسئله را در نااطمینانی اقتصاد کلان جستوجو میکند. از نگاه او، نوسانات نرخ ارز، تورم بالا و مداخلات گسترده دولت باعث شده فعالان اقتصادی چشمانداز روشنی از آینده نداشته باشند. به همین دلیل، حتی در دورههایی که نرخ ارز کاهش پیدا میکند، بسیاری از تولیدکنندگان و فروشندگان از کاهش قیمتها خودداری میکنند؛ زیرا احتمال بازگشت تورم و افزایش دوباره هزینهها را جدی میدانند.
اقتصاددانان همچنین به عواملی مانند هزینه تغییر قیمت، قراردادهای بلندمدت و نگرانی بنگاهها از واکنش بازار اشاره میکنند که فرآیند تعدیل قیمتها را کندتر میکند. این موضوع یکی از پایههای مهم نظریههای اقتصاد کلان مدرن نیز محسوب میشود و در تحلیل اثرگذاری سیاستهای پولی بانکهای مرکزی نقش مهمی دارد.
در مجموع، در اقتصاد ایران، چسبندگی قیمتها حاصل مجموعهای از عوامل شامل تورم مزمن، بیثباتی اقتصادی، نااطمینانی سیاسی، مداخلات دولتی و ضعف رقابت در بازارهاست. به همین دلیل، کاهش نرخ ارز بهتنهایی برای ارزان شدن کالاها کافی نیست.
تا زمانی که ثبات اقتصادی، کاهش انتظارات تورمی و رقابت مؤثر در بازارها شکل نگیرد، احتمالاً کاهش قیمتها همچنان با تأخیر و بسیار کندتر از انتظار مصرفکنندگان رخ خواهد داد.
